Słownik wyrazów staropolskich używanych w mowie i piśmie


A
Adopcja herbowa - akt urzędowego przyjęcia do rodu herbowego osoby lub rodziny otrzymującej szlachectwo. Często przy tym zmieniano herb tworząc jego odmiany. Stosowana od XIV w. Patrz nobilitacja, skartabellat.
Agrafa - ozdobna zapona.
Alembik (łac. alembicus) - Naczynie do destylacji prostej składające się ze szklanego lub miedzianego, wewnątrz bielonego gąsiorka ze zwężoną szyjką, z której wychodzi skośnie w dół rurka, wyprowadzająca destylat. W alembiku umieszczano różnego rodzaju zaciery, brzeczkę oraz wina z których w procesie destylacji otrzymywano gorzałkę, zwaną okowita.
Asesor - urzędnik sądowy obieralny, zwany czasem komisarzem, doradca sędziego, wchodził w skład sądu asesorskiego i ziemskiego.

B
Baczmagi - wysokie do kolan skórznie, ze ściętą skośnie z tyłu cholewką, wykonane z safianu lub innej przedniego gatunku skóry. W XVI - XVII w. noszone w Europie Środkowej, szczególnie przez jazdę.
Bajdana - pancerz kolczy pochodzenia orientalnego, typowy dla Rusi. Wykonany z dużych płaskich metalowych oczek wielkości ok. 2,5 -3,0 cm, przeważnie nakładany dla wzmocnienia na zwykłą kolczugę.
Bandolet - lekka, krótka strzelba jazdy używana w XVI - XVII w. Charakteryzował go niewielki kaliber, zamek kołowy oraz antaba do zawieszanie na pasie zw. bandolier. Również nazwa pasa przewieszanego przez lewe ramię, służącego do podtrzymywania karabinka wraz z ładownicą. Zwany również bandolierem.
Bandolier - szeroki pas skórzany lub parciany przerzucany przez lewe ramię, służący do podtrzymywania broni palnej wraz z ładunkami, później z ładownicą. Zwany również bandoletem. Podobną rolę spełniał pendent biegnący przez prawe ramię i podtrzymujący białą broń u lewego boku.
Banicja (staropol. kara wypędzenia) - łagodniejsza forma od infamii, nie odejmując utraty czci, a jedynie pozbawienie praw publicznych i majątku.
  1. Banicja główna - za zdradę kraju, króla i zabójstwo - bezpowrotne wygnanie z utratą praw i majątku - w razie powrotu zagrożona karą śmierci. Banitę mógł zabić każdy, bez prawa do nagrody i majątku po nim. Uchylić ją mógł tylko sejm.
  2. Banicja mniejsza - za niewykonanie postanowień sądu - wygnanie z danego terytorium z utratą praw publicznych i majątku - w razie powrotu zagrożona karą wieży. Uchylić ją mógł król lub sąd.
  3. Wyświecenie - wyprowadzenie ze światłem Orzekane wobec stanów niższych ( mieszczaństwo, chłopi ) za przestępstwa nie obłożone karą śmierci. Po wykonaniu chłosty kat wyprowadzał skazanego za mury miasta przy świetle latarni. Stąd nazwa. Jednym z najbardziej znanych banitów i infamisów był Samuel Łaszcz, strażnik wielki koronny, który miał 236 wyroków banicji i 47 infamii.
Zobacz też infamia.
Baskina - część kirysu zbroi lub koletu czy wamsa, będąca jego rozchylonym przedłużeniem poniżej pasa.
Bechter - zbroja złożona z drobnych płytek stalowych (lamelek) zachodzących na siebie, uzupełniona plecionką kolczą XV - XVII w.
Berdysz - (od łac. barducium - siekiera) - ciężki, szeroki topór na długim drzewcu. Używany w piechocie, również jako podpórka muszkietu. Największe rozmiary w kształcie sierpowatego półksiężyca osiągały berdysze moskiewskie.
Bigwant (niem. Beyngewand) - osłona podudzia używana od starożytności w czasie jazdy konnej, pochodzenia orientalnego, wykonana z dwóch łupek, najczęściej metalowych. Przeważnie stosowane w ciężkiej jeździe tureckiej i perskiej w XV - XVII w. Bigwanty rycerskie w XV - XVI w. osłaniały całe nogi, składały się zatem z nabiodrków, nagolennic i trzewików.
Bluzgier (staropol. śliniak) - osłona z materiału, zakładana pod szyję w czasie spożywania posiłków, chroniąca szatę przed zabrudzeniem, niekoniecznie posiłkiem.
Bombarda - machina oblężnicza miotająca kamienie. Od poł XIV w. prymitywne dziło o dużym kalibrze i krótkiej lufie umieszczonej w drewnianym, klocowym łożu lub na rusztowaniu, przeznaczone do burzenia murów obronnych.
Botforty - buty rajtarskie, z wysoką, wywijaną cholewką powyżej kolana, często na wysokim obcasie. Używane w Polsce w XVII - XVIII w. przez jazdę autoramentu zachodniego jak rajtarię, dragonię, arkebuzerów, kirasjerów.
Bukłak - skórzany pojemnik na płyn.
Buława - broń obuchowa, wywodząca się od maczugi. Popularna w starożytności w krajach bliskiego wschodu W Polsce w XVI -XVIII w. oznaka godności hetmańskiej, wykonana ze szlachetnych materiałów bogato zdobiona zgodnie z duchem epoki.
Bura (staropol. wyłajanie, zbesztanie, zruganie) - danie nauczki słownej w niezbyt miłej formie.
Burka (pers. berek, berk - sukno z wełny wielbłądziej, tur. burk - sukienna opończa) - opończa z filcowanego sukna z wielbłądziej sierści pochodząca z rejonów Morza Kaspijskiego, Kaukazu i Krymu. Podszyta kolorowym materiałem, spięta pod szyją ozdobną zaponą. Osłaniała od zimna i deszczu jeźdźca oraz sporą część konia. W Polsce przejęta od Tatarów krymskich w XVII w.
Buzdygan (węg. bozdogan - pałka) - broń obuchowa, forma maczugi, zbudowana z trzonu na końcu którego osadzona pierzasta głowica. Wewnątrz trzonu ukryty był nieraz dziryt. Pióra stalowe w ilości 6 - 20 w formie trójkątnej, owalnej, bądź gruszkowatej. W Polsce w XVI - XVIII w. oznaka godności oficerskiej wojsk narodowego autoramentu należna pułkownikom i rotmistrzom. W wersji paradnej z szlachetnych materiałów, nieraz bogato zdobiony. W Rosji zwany sześciopiór lub piernacz. W średniowieczu w podobnej formie znany jako maczuga rycerska.

C
Chędogi - piękny, czysty, porządny.
Chędożyć - upiększać, czyścić, porządkować.
Chorąży (łac. vexillifer regni) - urząd dworski i ziemski w hierarchii zajmował w Koronie trzecie, a na Litwie piąte miejsce. Chorąży wielki koronny nosił chorągiew królewską w czasie najważniejszych uroczystości państwowych. Zajmował miejsce po prawej stronie monarchy. Chorąży ziemski podlegał kasztelanowi, odpowiadał za przygotowanie wojska do przeglądu i doprowadzenie jego do kasztelana lub wojewody. Chorąży wojskowy dowodził chorągwią w zastępstwie namiestnika, sprawował sądy wojskowe.
Ciwun - (litewski tivknus) - urząd ziemi litewskiej zajmujący pierwsze miejsce w hierarchii urzędów, w zasadzie czysto honorowy. Ciwunów wybierały sejmiki, a zatwierdzał król. Początkowo ciwinowie zarządzali majątkami królewskimi. Było ich na Litwie 12, na Żmudzi 14. W miarę ubywania królewszczyzn urząd coraz bardziej nabierał godności honorowej. Nie miał odpowiednika w Koronie. Patrz urzędy ziemskie.
Cyzelowanie - technika wykańczania przedmiotów repusowanych, wyoblanych, odlewanych, mająca na celu nadanie im ostatecznego rysunku, kształtu, faktury powierzchni, ornamentu. W tym celu używa się młotków, pilników, punc cyzelerskich, dłut, skrobaków, tarcz polerskich. Patrz repusowanie, trybowanie, puncowanie.
Czambuł tatarski - zbrojny oddział, wataha, zagon, zagar.
Czapraga - Okazały, ozdobny guz u delii z krótkimi rękawami, jedyny na który ją zapinano.
Czaprak - mniej lub bardziej ozdobna tkanina okrywająca konia zakładana na lub pod siodło. W XVI i XVII w. często z kosztownej tkaniny, haftowanej złotą czy srebrną nicią lub suto aplikowany. W prostej formie futrzany lub skórzany. W poł. XVIII w. kształtuje się cz. wojskowy zw. mitug w barwach i z symbolami formacji oraz z galonami odpowiadającymi szarży wojskowej użytkownika.
Czekan - (staropolski obuszek) - drzewcowa broń obuchowa w formie wąskiego, lekkiego toporka z wydatnym obuchem, osadzonym na długim stylisku. Chętnie używany przez polską szlachtę i jazdę polską w XVI - XVIII w.
Cześnik - (łac. princerna) - urząd ziemski w hierarchii urzędów ziemskich zajmował dziewiąte miejsce w Koronie, a na Litwie piętnaste. Godność czysto honorowa nadawana przez króla według własnego uznania. Dbał o piwnice monarchy, a w czasie uczty podawał kielich z winem.
Czołdar (tur. czułtar) - ozdobny czaprak osłaniający pierś i częściowo szyję konia.

Ć

D
Damaskinaż - technika zdobienia powierzchni metalu polegająca na wkuwaniu w nacięcia metalu cienkiego drucika lub płytki z innego kolorowego metalu. Jest formą inkrustacji, znaną od starożytności, popularną na bliskim wschodzie, stosowaną często do zdobienia broni.
Długość lufy - Podawana w milimetrach. W dawnej artylerii podawano długość jako liczbę (wielokrotność ) kalibru. Działa o długości lufy 14 - 27 kalibrów to kartauny, a o długości lufy 27 - 40 kalibrów to kolubryny.
Dominium (łac. dominum - pan) - w systemie feudalnym posiadłość ziemska w całości należąca do pana feudalnego, czyli lennika lub dzierżawcy. ( łac. feudum - lenno ).
Donżon (staropolski stołp, stołb, słup) - Wolnostojąca, najsilniejsza wieża zamku stanowiąca punkt ostatniej obrony, z wysoko umieszczonym wejściem. Drewniany dostęp do wejścia był na wypadek oblężenia wciągany do wewnątrz bądź palony, uniemożliwiając dostanie się wroga. Donżony często wyposażone były w studnie i żywność, co warunkowało długotrwałą obronę na wypadek oblężenia.
Dywdyk (tur. tiftik - kozia wełna) - ozdobny czaprak z lekkiej tkaniny z koziej wełny, osłaniający zad konia, sięgający do stawów skokowych, a nierzadko nawet pęcinowych. W XVII - XVIII w. paradne dywdyki wykonywano z drogich, ozdobnych tkanin przetykanych srebrną i złotą nicią, obszywano frędzlą, zdobiono kutasami.
Dziryt (tur. dżirit, arab. dżarit) - broń drzewcowa pochodzenia orientalnego, w formie krótkiego ( do 1 m ) oszczepu, przeznaczonego do rzucania. Tylec uchwytu zaopatrzony był w lotki, co umożliwiało celny lot, podobnie jak strzały z łuku czy kuszy. W luksusowej formie wykonany cały ze stali, noszony często po dwa lub trzy egzemplarze w płaskim kołczanie. Broń dowódców, od starożytności używana w Indiach, Persji, na Kaukazie, Turcji, Arabii, Rusi, Węgrzech i w Polsce. Stosowany do walki wręcz, na odległość i do polowań. Noszona przy pasie, bądź przy siodle.
Dżambia - Handżar, kandżar. Nóż bojowy lub ceremonialny używany w krajach arabskich, Turcji, Persji, Indiach. Szczególnie popularny w XVII - XVIII w. Symbol wolnego, niezależnego człowieka, odebranie którego jest uważane za karę i dyshonor. Głownia krzywa, obosieczna z ością lub bez, oprawna w rękojeść z rogu żyrafy lub bawołu, z drzewa hebanowego, srebra lub mosiądzu. Pochwa drewniana lub metalowa o wiele dłuższa od głowni, mocno wygięta, zakończona kulistą gałką, obciągnięta aksamitem lub skórą. Zwykle okucia bogato zdobione ornamentem repusowanym lub kameryzowane.

E
Egreta - ozdoba nakrycia głowy lub fryzury w formie godowych piór czapli z rodzaju Egretta.
Emaliowanie - technika zdobienia powierzchni metalu przy pomocy kolorowych, szklistych powłok. Powłoki powstają w procesie topienia sproszkowanego kwarcu i tlenków metali, które dają zróżnicowane zabarwienie w przygotowanych zagłębieniach na powierzchni metalu. Po ostudzeniu szlifuje się i poleruje, by uzyskać równą i gładką powierzchnię.

F
Fibula - ozdobna metalowa zapona do spinania szat, używana w Europie od epoki brązu do średniowiecza.
Filigran - ażurowa technika złotnicza, wykonywana ze splatanego drucika srebrnego lub złotego.
Foglerz - działo XV, XVI w. Prototyp działa odtylcowego, posiadający wymienne komory prochowe osadzane i klinowane w gnieździe w tylnej części lufy. Ze względu na kłopty ze szczelnością połączenia komory z lufą zarzucone w pocz. XVII w.
Folgi - wąskie metalowe płytki, z których wykonywano ruchome elementy zbroi, nitując je na rzemieniu, np.: naramienniki, fartuch, nakarczek hełmu, nieraz całą zbroję.
Forkiet - staropolska soszka, widelec. Rozwidlona podpórka pod lufę muszkietu lub hakownicy. Do tego celu wykorzystywano również berdysz piechoty wybranieckiej.

G
Garota (hiszp. garrota)
  1. Cienka, wytrzymała struna lub żyłka zarzucana i zaciągana wokół szyi celem uduszenia ofiary.
  2. Egzekucja przez uduszenie garotą. Stosowana od starożytności, popularna w krajach orientu i śródziemnomorskich. W ten sposób zginął m.in.: Atahualpa - trzynasty władca imperium Inków z rąk hiszpańskich konkwistadorów pod wodzą Pizarra w 1633 r. Kara Mustafa - wielki wezyr turecki, po przegranej bitwie pod Wiedniem w 1683 r, ( odsiecz wiedeńska ) został zgładzony z rozkazu sułtana Mehmeda IV, w grudniu tegoż roku w Belgradzie, przy pomocy zielonego sznura jedwabnego. Zielony jedwabny sznur to wyróżnienie zarezerwowane tylko dla najwyższych dostojników Islamu. Dla ochrony przed garotą policja wielu krajów w XVIII - XIX w. nosiła wysokie, sztywne, skórzane kołnierze.
Gęba - staropolski portret.
Giermak - staroświecki, długi męski strój w rodzaju sukni, noszony w średniowieczu. Nazwa pochodzi od tureckiego, tatarskiego armiak.
Giezło - długa koszula damska, sukienka.
Granat - patrz koncerz.
Grawerowanie grawerunek, rytowanie
  1. Technika zdobienia powierzchni metalu ornamentem w postaci żłobionego, wklęsłego rysunku. Do wykonania stosuje się rylce grawerskie zw. sztychle z bardzo twardej, hartowanej stali, oprawne w grzybkowate rękojeści zw. hefty.
  2. Dekoracja wykonana tą techniką.
Grawiura (fr. gravure - rycina, sztych) - rycina uzyskana przez odbicie rysunku wyżłobionego ( wklęsłego ) w płycie metalowej lub z innego materiału i pokrytego farbą. W zależności od materiału podłoża, na którym wykonano rysunek przyjmuje odpowiednią nazwę np.: staloryt, miedzioryt, drzeworyt, linoryt itp.. Technika popularna od XVI w.

H
Hajdawery - obszerne, luźne, długie spodnie wpuszczane w cholewki butów, w pasie zawiązywane trokami. Wywodzą się z kultury orientu. W Polsce noszone w XVI - XVIII w. Dzięki swej obszerności pełniły nieraz rolę pojemnika na łupy oraz wszelkie drobiazgi.
Hakownica - jedna z pierwotnych form ręcznej broni palnej zbudowana z lufy osadzonej na prymitywnym łożu drewnianym. Nazwa od stalowego haka umieszczonego pod lufą, pozwalającego zahaczyć broń o mur bądź wóz taborowy, celem złagodzenia odrzutu. Pierwotnie odpalana kawałkiem rozżarzonej hubki, węgla lub pręta metalowego. Od XVI w. stosowano zamek lontowy, w droższych okazach kołowy. Zależnie od kalibru, zaliczana do najlżejszej artylerii.
Halsbant - niem. naszyjnik. Część rzędu końskiego XVI -XX w. Rzemień zwisający z szyi konia, do którego mocowano buńczuk lub inny znak czy ozdobę np. w formie półksiężyca albo kutasa.
Halsztuk (niem.) - chusta noszona na szyi, rodzaj żabotu. Wkładana pod kołnierz kurtki w męskich strojach cywilnych i wojskowych w XVIII - XX w.
Handżar (arabski handżar, turecki handżer) - nóż patrz dżambia.
Haubica - działo średniego kalibru, długości lufy 10 - 14 kalibrów, strzelające stromotorowo, przeznaczone do rażenia celu niewidocznego, ukrytego za przeszkodą.
Horodniczy (łac. aedilis) - urząd ziemski na Litwie w hierarchii urzędów zajmował szesnaste miejsce. Czuwał nad stanem fortyfikacji grodu, dbał o potrzebne zaopatrzenie, przechowywał klucze od twierdzy, stąd często nazywany klucznikiem, nadzorował bezpieczeństwo pożarowe. W razie potrzeby powoływał i nadzorował straż mieszczańską.
Hufnica - Wczesne działo polowe, XV - XVI w., poruszające się na kołach z krótką lufą umieszczoną w drewnianym łożu klocowym, zaopatrzonym w łukowy mechanizm podnoszenia. Komora prochowa była znacznie mniejszej średnicy niż kaliber kamiennych podcisków, którymi strzelała. Nazwa od przydziału jednego działa do jednego hufca.

I
Indygenat (łac. indigena - krajowiec, tubylec, krajowy, swojski) - akt uznania szlachectwa obcokrajowca i nadanie rodowi przywilejów szlacheckich w państwie uznającym. Od 1578 r. nadawany przez króla i sejm. Od 1641 r. nadawany wyłącznie przez sejm walny ( z mocą od 1607 r. ), Po raz pierwszy nadany bratankom króla Stefana Batorego: Andrzejowi, Baltazarowi oraz jego braciom. Od 1775 r. przy indygenacie, podobnie jak przy nobilitacji, wymagano zakupu majątku ziemskiego, przynależności do kościoła katolickiego i przeniesienia siedziby do kraju. Obdarzeni indygenatem składali przysięgę królowi i kanclerzowi. Urzędu dygnitarskie i królewszczyzny mogli otrzymać dopiero w trzecim pokoleniu. Indygenat można było stracić przez skazanie na infamię.
Infamia (łac. niesława, hańba) Utrata czci i dobrego imienia, a więc honoru, nakładana sądownie na szlachcica za ciężkie przestępstwa jak: Podpalenia napad na dom szlachcica rabunek na drodze publicznej porwanie dziewicy ( łac.raptus puellae.) Kara infamii oznaczała, że prawa skazanego zostają ograniczone; nie może on sprawować urzędów publicznych, a za jego zabicie przysługuje nagroda w wysokości 200 czerwonych złotych i połowa posiadłości zabitego. Infamis za zabicie innego infamisa otrzymywał w nagrodę zdjęcie infamii. Jednym z najbardziej znanych infamisów i banitów był Samuel Łaszcz, strażnik wielki koronny, który miał 236 wyroków banicji i 47 infamii. Zobacz też banicja.
Inkrustacja (fr. marqueterie, markieteria, markietaż) - technika zdobienia powierzchni jednego materiału, wstawkami innego materiału np. z szlachetnego kruszcu, stąd nazwa. Do inkrustacji np. w drewnie często stosowano takie materiały jak srebro, macica perłowa, szylkret, róg, kość, nierzadko podrzeźbiane i barwione. Zobacz też damaskinaż.
Instygator (łac. instigare - pobudzać, podżegać, podjudzać staropol. oskarżyciel sądowy, prokurator)
  1. I. Koronny, czyli królewski ( instigator regni )- urząd ustanowiony w 1557 r. jako dożywotni, powoływany przez króla, ścigający w jego imieniu zbrodnie przeciwko państwu i majestatowi królewskiemu. Miał głos doradczy w sądach asesorskich i stanowiący w sądach referendarskich.
  2. I. trybunalski ( instigator tribunali ) - urząd sądowy przy trybunale głównym koronnym i litewskim, dzielił się na:
    • i. skrzynkowy - ściągał opłaty od stron po ogłoszeniu wyroku, odpowiadał za porządek i zaopatrzenie trybunału.
    • i. securitatis ( bezpieczeństwa ) - odpowiadał za przestrzeganie prawa i porządku w miejscach publicznych, miał prawo aresztu.
Interrex (łac. Inter - między, rex - król, międzykról, regent) - w Rzeczypospolitej Obojga Narodów funkcję interrexa pełnił prymas polski. Oprócz zastępstwa króla zwoływał zgromadzenie szlacheckie na sejm konwokacyjny i elekcję oraz mianował nowego króla Polski.

J
Janczarka - Długa strzelba z gwintowaną lufą używana przez doborowe oddziały janczarów, stąd nazwa. W Turcji popularna od poł. XVII w, w Polsce w XVII -XVIII w., głównie w formacjach kozackich. Początkowo wyposażona w zamek lontowy, później zamek skałkowy typu wschodniego. Kolba masywna, w przekroju wielogranna, inkrustowana masą perłową, szylkretem, mosiężnymi sztuczkami, często owijana aksamitem lub skórzanym rzemieniem z ozdobnymi kutasami.
Jaszak (tatar. - tur.) - poduszka przypinana na siedzisku jarczaka obergurtem. W warunkach obozowych powszechnie używana również pod głowę do spania. Stąd polska nazwa małej poduszki jasiek.
Jarczak (tatar. - tur.) - tatarska lekka kulbaka o drewnianej terlicy obciągniętej skórą , bez jaszaka.
Jarmułka (tur. jahmruk - kaptur, aramejski ijra malka - szacunek wobec króla) - zwana również kipa lub mycka. Małe, okrągłe nakrycie osłaniające szczyt głowy, noszone przez Żydów. Zakryta głowa w kulturze orientu jest oznaką szacunku.
Jasyr (tur. jesir - jeniec, arab. asir - związany, pojmany) - niewola tatarska lub turecka. Czambuły tatarskie najeżdżając tereny przygraniczne prócz rabunku uprowadzały ludność do niewoli, czyli w jasyr. Do tych, którzy dostali się do niewoli nie stosowało się polskie prawo o przedawnieniu majątkowym. Zwalniano ich również na kilkadziesiąt lat z dziesięcin kościelnych. Bogatych jeńców wykupywała rodzina, na wykup innych składała się społeczność. Wykupem jasyru zajmowały się również zakony Trynitarzy i Joannitów. Tych których nikt nie wykupił wystawiano jako niewolników na sprzedaż w Kaffie, Synopie, Stambule. Gdy i tu nikt nie kupił niewolnika, przeznaczano go na siłę roboczą do budowy twierdz lub na galery.
Jatagan - charakterystyczna dla Islamu broń biała, wywodząca się od antycznej, greckiej machairy. Używana od XVI w, .szczególnie rozpowszechniona w Turcji i na Bałkanach. Rodzaj długiego krzywego noża bojowego z jednosieczną głownią w esowatym kształcie i z wydatnym tylcem. Rękojeść wykonana z dwu przynitowanych do trzpienia okładek z kości, rogu, kła morsa, szlachetnego metalu bądź kamienia półszlachetnego z motylkowato rozchyloną głowicą. Rękojeść bez jelca, połączona z głownią ozdobną, przeważnie srebrną skówką, dekoracyjnie wycinaną, sadzoną szlachetnymi kamieniami, często koralem. Pochwa częściowo osłania rękojeść, zdobienia w tej samej technice co broń, całość noszona zatknięta z przodu za pasem.
Juszman - zbroja złożona z kolczugi uzupełnionej wstawkami płytowymi; używana głównie na bliskim wschodzie w XV - XVII w.

K
Kabaszon
  1. Kamień szlachetny szlifowany w kształt wypukło-kulisty, półkolisty lub elipsoidalny.
  2. Motyw ornamentalny w architekturze wzorowany na szlifie kamieni szlachetnych zw. kaboszon, występujący w dekoracji renesansowej i barokowej.
Kaliber - najmniejsza średnica wewnętrzna lufy, w broni gwintowanej mierzona miedzy polami gwintu. Podawany w liczbie wagomiarowej, milimetrach, calach lub liniach ( linia = 0,1 cala).
Kameryzowanie - zdobienie powierzchni przedmiotów przez wysadzanie kamieniami szlachetnymi, półszlachetnymi lub materiałami pochodzenia organicznego, jak koral czy perły. Kamienie umieszczano najczęściej w oprawach kasetowych zw. kasztami. Polegało to na wlutowaniu w podłoże blaszanej obrączki, tzw. cargi, o kształcie odpowiadającym kształtom kamienia, a następnie górną jej krawędź zakuwano tak by przylegała do kamienia. Najbardziej do tego celu nadawały się kamienie tzw. kaboszony, czyli o szlifie od góry wypukłym od dołu płaskim, półkolistym. Na przestrzeni wieków stosowano różne formy oprawy jak: rzymską, milgryf ( renesansową ), pełną ( cygańską ), kasetową, ażurową,
Kanclerz koronny - (łac. cancellarius, staropolski pieczętarz) - urząd staropolski, pierwszy urzędnik państwa prowadzący jego kancelarię. Dbał o praworządność państwa, przechowywaną przez siebie pieczęcią uwierzytelniał dokumenty. Pilnował by król przestrzegał praw i zachowywał pacta conventa oraz bez wiedzy stanów nie wyprowadzał wojny. Stał na straży poszanowania przywilejów a zwłaszcza neminem captivabimus. Czuwał nad rozdawaniem urzędów i strzegł państwa przed ingerencją obcych.
Kandżar - patrz handżar, dżambia.
Kanclerz króla, królowej - urząd nadworny, zajmował się prowadzeniem korespondencji królewskiej. Przechowywał pieczęcie monarchów. Jego pomocnikami byli sekretarze. Z reguły kanclerzem królowej był duchowny, przeważnie prałat.
Kapalin (staropolski kłąbuszek, kupalin) - Otwarty hełm w formie blaszanego kapelusza z szerokim rondem, z dzwonem stożkowym lub kulistym. Używany od XV - XVII w. przez piesze formacje pawężników oraz kuszników pieszych i konnych. Po dodaniu policzków, nakarczka i nosala używany przez polską husarię we wczesnym okresie tj. 2 poł. XVI w.
Kaplerz - ryngraf w języku staropolskim.
Karonada - Krótkolufowe działo dużego kalibru o dużej energii rażenia na niewielkie odległośći, stosowana jako broń pomocnicza od 3 ćwierci XVIII w. na okrętach bojowych i jednostkach wspierających. Dzięki niewielkiej wadze ( cienkościenna, krótka lufa ) i umieszczeniu na pokładzie na obrotowym łożu, umożliwiała szybkie namierzenie celu bez zmiany kursu okrętu. Nazwa od odlewni Carron Ironworks w szkockim mieście Falkirk. Znana od XVIw. we wcześniejszej formie jako wurzutnia, miotacz kamieni, używany podczas abordażu do rażenia załogi atakowanego okrętu.
Kartauna - działo o lufie długości 14 - 27 kalibrów, dużym wagomiarze p[ocisków i dużej energii rażenia stosowane na niewielkie odległości. W zależności od kalibru dzieliły się na kolubryny, półkolubryny, ćwierć kolubryny i oktawy kolubryny.
Karwasz - metalowa lub skórzana osłona przedramienia. Wykształcił się w rejonie Persji w VIII w., skąd rozprzestrzenił się do Wschodniej i Środkowej Europy. W Polsce szczególnie popularny w okresie Sarmacji. Karwasz wykonany z metalu posiadał osłonę zewnętrzną, zwaną łódką, zasłaniającą często także łokieć, a także krótszą osłonę wewnętrzną opasującą nadgarstek, zwaną bransoletą lub zapięstkiem. Obie części łączono na zawiasy bądź plecionkę kolczą i zapinano na rzemienie i sprzączki. Używany również przez łuczników w formie skórzanej, wiązanej na rzemienie, czasem z rogową wkładką usztywniającą, jako osłona przedramienia przed cięciwą łuku. We wschodniej technice strzelania wyposażony w prowadnicę strzały w kształcie rowka.
Kaszt - oprawa kamieni szlachetnych zw. kasetową. Wykonana z wąskiego paska blachy wlutowanego w zdobiony przedmiot metalowy, opasująca dokładnie oprawiany kamień. Krawędź kasztu zagniatano bądź zakuwano do wypukłości kamienia co utrzymywało go w oprawie.
Kasztelan - (łac. comes castellamus) - urząd ziemski wywodzący się z czasów piastowskich, gdzie ośrodkami władzy terytorialnej były grody, czyli kasztele. Od XV w. kasztelan stał się zastępcą wojewody. W jego zastępstwie zwoływał sejmiki a w razie wojny doprowadzał do wojewody pospolite ruszenie ze swej ziemi lub powiatu. Niewolno mu było łączyć tego urzędu (podobnie jak wojewódzkiego) ze stanowiskiem marszałka wielkiego, kanclerza, podskarbiego. Kasztelan nie mógł być starostą grodowym ani burgrabią na swoim terenie. Mógł jak wojewoda zostać hetmanem.
Kasztelan krakowski - najwyższy godnością senator świecki wyprzedzający wszystkich, także wojewodów. Kasztelan krakowski należał do kolegium senatorów czuwających nad skarbem królewskim na Wawelu - nazywany panem krakowskim.
Kawalkator - ujeżdżacz koni.
Kirys - część zbroi płytowej, zakrywająca tors, z przodu - napierśnik, z tyłu - naplecznik.
Kolet - skórzany długi kaftan wojskowy dołem rozszerzany z rękawami lub bez, wkładany pod kirys (rajstaria, arkebuzeria, pikinierzy) lub na wierzch jako lekki stój ochronny (dragonia, muszkieterzy). Do użytku powszechnego wszedł w okresie wojny trzydziestoletniej (1618 - 1648) przez wojska zaciężne. Nazwa od wykładanego wysokiego kołnierza.
Kolubryna - działo o lufie długości 27 - 40 kalibrów, mniejszym wagomiarze pocisku niż kartauna, lecz dużej energii rażenia, stosowane na większe odległości. W zależności od kalibru dzieliły się na koklubryny, półkolubryny, ćwierćkolubryny, oktawy kolubryny, falkony (sokoły) i falkonety (sokoliki).
Kołczan - pokrowiec na strzały.
Kołontar - pancerz powstały przez zamocowanie metalowych płytek lub pierścieni na skórzanym kaftanie.
Koncerz (łac. kontus, czes. koncir, ros. konczar, staropol. granat) - broń biała wywodząca się od miecza, powstała w XV w. równocześnie w krajach bliskiego wschodu i na zachodzie Europy. Służył do kłucia i przebijania zbroi, dzięki długiej na 130 - 180 cm, wąskiej, 3 lub 4 graniastej klindze, skąd pol. nazwa granat. Używany głownie przez husarię w walce z bliska, po skruszeniu kopii, wyłącznie z konia. Troczony do siodła pod lewym lub prawym kolanem. Wyróżnia się trzy typy rękojeści koncerza; węgierską - szablową; turecką - z jelcem tarczowym lub esowatym i ciężką głowicą, zachodnią - mieczową.
Konfederacja kapturowa - związek szlachty powoływany na czas bezkrólewia, celem utrzymania porządku w kraju i zabezpieczenia interesów warstw panujących. Cele te osiągano poprzez działalność sądów kapturowych.
Koniuszy (łac. praefectus stabili) - zwany również konarski do XV w. czuwał nad stajnią i stadami koni monarchy. Urząd ziemski na Litwie, w hierarchii urzędów zajmował dwudzieste miejsce, oraz honorowy urząd dworski w Koronie i na Litwie.
Konwokacja - patrz sejm konwokacyjny.
Kord (niem. Hauswehre) - broń sieczna będąca formą przejściową od miecza do szabli, ukształtowana w zach. Europie w XIV - XV w. Głownia o niewielkiej krzywiźnie, jednosieczna, zakończona pazurem. Używany jako poręczna broń przyboczna na co dzień i w podróży, głównie przez kupców, mieszczan i służbę.
Kordialny (łac. cordialis - serdeczny) - Serdeczny, przyjazny, braterski.
Kordiał (łac.cor - serce) - Staropolski mocny, szlachetny trunek wzmacniający serce.
Kosz kozacki - Główny obóz tatarski zakładany na terytorium nieprzyjaciela, z którego czambuły wyruszały promieniście w różnych kierunkach czyniąc zagar tj. biorąc łupy i jasyr. Do czasu odwrotu gromadzono w nim wszelką zdobycz pochodzącą z łupieży.
Kosz tatarski - Główny obóz tatarski zakładany na terytorium nieprzyjaciela, z którego czambuły wyruszały promieniście w różnych kierunkach czyniąc zagar tj. biorąc łupy i jasyr. Do czasu odwrotu gromadzono w nim wszelką zdobycz pochodzącą z łupieży.
Krajczy - urząd ziemski na Litwie w hierarchii urzędów zajmował ostatnie, dwudzieste trzecie miejsce. Urząd czysto honorowy.
Krymka - mała, okrągła, futrzana czapka ściśle przylegająca do głowy, z futrzaną opuszką, noszona przez Tatarów krymskich. W Polsce noszona do połowy XVIII w.
Kuczma (tur. Kecze - spilśniona wełna) - czapka w formie magierki wykonana z spilśnionej wełny, noszona przez janczarów.
Kulawka (staropol kusztyk) - kielich bez podstawy, niemożliwy do postawienia, co zmuszało do opróżnienia zawartości przed odstawieniem. Popularny w XVII i XVIII wieku Polsce.
Kusztyk - patrz kulawka.
Kutas - staroposlki ozdobny wisior z frędzlami.

L
Ledewerk (niem. Leder - skóra, werk - urządzenie, zamek) - Szeroki pas skórzany na którym noszono przez ramię patrontasz.
Lewak - sztylet przeznaczony do walki lewą ręką, używany w fechtunku rapierem w XVI - XVII w. Często pod względem oprawy stanowił komplet z rapierem.

Ł
Ładownica - patrz patrontasz, ledewerk.
Łowczy - urząd dworski i ziemski, honorowy, dożywotni. W hierarchii urzędów zajmował w Koronie dziesiąte, a na Litwie osiemnaste miejsce. W wiekach średnich zajmował się organizacją polowań królewskich.
Łubie - pokrowiec na łuk.

M
Magierka (węg. Magyar - węgry , madziarka, batorówka) Okrągła lub czworokątna czapka o płaskim lub wypukłym denku wykonana z grubego sukna. Przyniesiona do Polski wraz z modą węgierską w czasach Stefana Batorego. XVI - XVII w. była na wyposażeniu piechoty autoramentu narodowego np. piechoty łanowej i wybranieckiej. Przyjęła się szeroko w strojach ludowych.
Mantelzak (niem. mantel - płaszcz, zak - torba) - Pojemnik na płaszcz lub podręczne drobiazgi. Najczęściej w formie wąskiego, rurkowatego pokrowca, troczony na tornistrze wojskowym piechura lub za siodłem w kawalerii. W XVIII - XIX w. utrzymany w barwach jednostki wojskowej i z jej symbolami.
Marszałek ziemski (łac. marescgalus) - na mocy konstytucji z 1631 r. obierany przez króla z czterech kandydatów przedstawianych przez sejmik. Godność sprawowana dożywotnio. Urząd ziemski na Litwie, odpowiednik kasztelana w Koronie. W czasie wojny podobnie jak kasztelan prowadził wojsko pospolitego ruszenia do wojewody. Miał prawo zasiadania w sądach ziemskich.
Miary Staropolskie - Jeden z wielu systemów miar używanych na ziemiach polskich, ujednolicony uchwałą sejmową z 1764 r.
Jednostki Rachuby Tuzin = 12
Mendel = 15 (polski = 16)
Sztyga = 20
Izba = 40
Kopa = 60
Wielka setka = 10 tuzinów = 120
Gros = tuzin tuzinów = 144
Wielki tysiąc = 10 grosów = 1440
Wielki gros = tuzin grosów = 1728
Miary Handlowe Ziarno = 3,10 mm
Palec = cal = 8 ziaren = 0,02482 m
Dłoń = 3 palce = 24 ziarna = 0,07444 m
Ćwierć = 1/4 łokcia ( stąd nazwa ) = 2 dłonie = 6 palców = 48 ziaren = 0,14887 m
Sztych = 1 1/3 ćwierci = 2 2/3 dłoni = 8 palców = 64 ziarna = 0,19851 m
Stopa = 1,5 sztycha = 2 ćwierci = 1/2 łokcia = 4 dłonie = 12 palców = 96 ziaren = 0,29777 m
Łokieć ( jednostka podst. ) = 2 stopy = 3 sztychy = 4 ćwierci = 8 dłoni = 24 palce = 192 ziarna = 0,59554 m
Sążeń ( siąg ) = 3 łokcie = 6 stóp = 9 sztychów = 12 ćwierci = 24 dłonie = 72 palce = 576 ziaren = 1,787 m
Rolne Miary Długości Ławka (cal geometyczny ) = 44,665 mm
Pręcik = stopa geometryczna = 10 ławek = 446,65 mm
Łokieć = 0,59554 m
Krok geometryczny = 5 pręcików ( stóp geometr.) = 50 ławek = 2,233 m
Pręt = 2 kroki = 10 pręcików = 100 ławek = 4,466 m
Laska ( miara, wierzbica ) = 2 pręty = 4 kroki = 15 łokci = 8,933 m
Sznur = 10 prętów = 100 pręcików = 1000 ławek = 44,665 m
Zagon ( staja ) = 3 sznury = 15 lasek = 30 prętów = 60 kroków = 225 łokci = 133,996 m
Górnicze Miary Długości Łatr ( lachter polski ) = 10 stóp łatrowych = 1000 cali łatrowych = 1000 prym = 10 sekund łatrowych = 2,016 m
Stopa łatrowa = 0,2016 m
Cal łatrowy = 20,16 mm
Pryma łatrowa = 2,016 mm
Sekunda łatrowa = 0,216 mm
Drogowe Miary Długości Mila = 2 półmile = 4 ćwierćmile = 8 stai = 7,5 - 8,5 km
Rolne Miary Powierzchni Łan królewski = 3 włóki = 90 mórg = 270 sznurów = 2700 prętów większych kw = 27 000 pólek = 1 516 750 łokci kw. = 2 700 000 pręcików = 53,865 ha
Żreb ( zgrzeb, hak ) = 1,5 włóki
Włóka chełmińska = 30 mórg = 90 sznurów kw. = 900 prętów większych kw. = 17,955 ha
Morga chełmińska ( mórg ) = 3 sznury kw. = 30 prętów wiekszych kw. = 300 pólek = 59,85 a
Sznur mierniczy kw. = 10 prętów większych kw. = 100 pólek = 5 625 łokci kw. = 10 000 pręcików = 19,05 a
Pręt większy kw. = 10 pólek = 562,5 łokcia kw. = 1 000 pręcików kw. = 1,995 a
Pólko, kopanka, pręt kopany = 56,25 łokcia kw. = 100 pręcików kw. = 19,95 m2
Łokieć kw. = 16/9 = 1 i 7/9 pręcika kw. = 0,3547 m2
Pręcik kw. = stopa geometryczna kw. = 0,1995 m2
Miary Pojemności Ciał Sypkich Kwaterka = 0,2356 l
Kwarta = 4 kwaterki = 0, 9422 l
Półgarniec = 2 kwart = 8 kwaterek = 1,88445 l
Garniec = 4 kwarty = 16 kwaterek = 3,7689 l
Konew = 5 garncy = 20 kwart = 80 kwaterek = 18,845 l
Baryła = 70 l
Achtel = 1/8 beczki
Antał = 1/4 beczki ( w zależności od rejonu) 35 - 90 l
Półbeczka = 36 garncy = 144 kwarty = 576 kwaterek = 136,68 l
Beczka = 2 półbeczki = 14,4 konwi = 72 garnce = 144 półgarncy = 288 kwarty = 1 152 kwaterki = 271,36 l
Przed 1764 r. beczka miodu = 48 l, beczka piwa i wina = 130 - 160 l
Miary Masy Łut = 12,66 g
Grzywna ( marka ) = 16 łutów = 0,2026 kg
Funt warszawski = 2 grzywny = 32 łuty = 0,4052 kg
Kamień = 32 funty = 64 grzywny = 1 024 łutów = 12,967 kg
Centnar ( cetnar ) = 5 kamieni = 160 funtów = 320 grzywny = 5 120 łutów = 64,836 kg
Szyffunt ( funt morski ) = 2,6 centnara = 13 kamieni = 416 funtów = 832 grzywny = 13 312 łuty = 168,57 kg
Miary Tkanin Kupon = ilość materiału wystarczająca na jedną suknię, płaszcz
Półsztucek = 6 łokci
Postaw, Sztuka = 27 -62 łokcie
Bela = 20 postawów = 240 - 1280 ( średnio 640 łokci )
Miary Inne Spad - miara miodu do 16 w.
Koniuszka = 2 garnce = miara obroku dla koni
Rączka, miara = miara miodu wielkości powyżej 10 garncy składana przez bartników jako danina
Bałwan, beczka = miara soli
Wiorsta = 1/7 mili rosyjskiej = 1077m ( używana w na kresach, póżniej na terenach pod zaborem rosyjskim )
Miecznik - urząd dworski i ziemski w hierarchii urzędów ziemskich zajmujący w Koronie trzynaste, a na Litwie dziewiętnaste miejsce. W średniowieczu czuwał nad zbrojownią królewską i nosił miecz władcy jako symbol władzy wojskowej i sądowniczej. Od XIV w. urząd tytularny, honorowy.
Mitug - niemiecki czaprak.
Morion - otwarty hełm w rodzaju bocznie spłaszczonego kapalinu z zadartym przodem i tyłem oraz wydatnym grzebieniem. Używany w XVI -XVII w. głównie przez piechotę w formacjach pikinierów i muszkieterów oraz w jeździe przez rajtarię.
Moździerz - Działo krótkolufowe, długości lufy 1,5 - 8 kalibrów, o dużym kalibrze pocisku, strzelające stromotorowo na małe odległości. Używane do rażenia z góry przeciwnika ukrytego za fortalicją obronną oraz jako działko wiwatowe i sygnalizacyjne.

N
Nadobny - ładny, miły, piękny.
Nadziak broń obuchowa. Na drewnianym, okutym bądź stalowym krótkim trzonie osadzona stalowa głowica w formie lekko zagiętego kolca, zwanego dziobem. Po drugiej stronie głowica zakończona płasko lub w formie buzdyganowej. W XV - XVII w. służył do rozbijania lub przebijania zbroi przeciwnika. W formacjach kawalerii autoramentu narodowego w XVI - XVII w. był znakiem godności oficerskiej przynależnym porucznikom. Zabroniony w użyciu przez cywilów na mocy ustaw sejmowych z roku 1578 , 1601, 1620. Aby ominąć ten zakaz zaczęto używać nadziaków z mocno zakręconym dziobem zw. obuszek.
Niello - technika zdobienia powierzchni metalu stosowana w złotnictwie, polegająca na naniesieniu ciemnego rysunku. Powierzchnię metalu graweruje się w odpowiedni wzór, wgłębienia którego wypełnia się pastą z mieszaniny siarczków srebra, miedzi i ołowiu. Następnie podgrzewa się by pasta stopiła się, a po wystudzeniu poleruje się uzyskując rysunek o zabarwieniu czarnym lub czarno granatowym. Technika znana od starożytności, popularna w średniowieczu.
Nobilitacja (łac. nobilis – szlachetny) - uszlachcenie, nadanie praw szlacheckich osobie lub rodzinie nie posiadającej takowych. Aktu tego dokonywała osoba panująca, przydzielając herb. Od 1641 r. przy nobilitacji wymagana była zgoda sejmu walnego. Z nobilitacją często wiązała się adopcja herbowa, czyli przyjęcie do określonego rodu heraldycznego. Do prawa nadawania nobilitacji rościli sobie prawo biskupi krakowscy jako książęta siewierscy, chodziło bowiem o wpływy z nadań. Możliwa była forma nobilitacji zbiorowej. Król Jan Kazimierz wyniósł do godności stanu szlacheckiego wszystkich obywateli Lwowa. Od końca XVIII w. większość monarchii praktykowała nobilitację automatyczną po odsłużeniu określonej liczby lat:
  1. w odpowiednim stopniu oficerskim,
  2. na stanowisku urzędnika państwowego lub sądowego,
  3. po otrzymaniu wyższego stopnia oficerskiego,
  4. otrzymaniu wysokiego odznaczenia.
Nowoprzyjęta szlachta stała niżej w hierarchii od szlachty rodowej. Zwano ją nowakami. Patrz adopcja herbowa, skartabellat.

O
Obergurt (niem. Obergurt - pol. pas przezkonny) - długi pas przytrzymujący od góry jaszak lub czaprak na siodle i wraz z nim obejmujący konia.
Obojczyk - część zbroi płytowej osłaniająca szyję, kark, górną część klatki piersiowej i barki. Złożony z dwuch płyt, przedniej i tylnej połączonych zawiasem i zamykanych rzemieniem i sprzączką bądź blokadą. Największe rozmiary osiągnął w 17 w. W zbroi husarskiej XVI / XVII w. niemal zawsze opatrzony krzyżem kawalerskim, w XVIIIw. Również herbem właściciela. Wkładany na kirys,mocowano do niego za pomocą rzemieni i sprzączek naramienniki. Z zredukowanego obojczyka wykształcił się w XVI w. ryngraf.
Oboźny (łac. praefectus castrorum) - urząd wojskowy, dygnitarski w Koronie i Litwie oraz urząd ziemski na Litwie zajmujący w hierarchii urzędów dwudzieste pierwsze miejsce. Od XVI w. urząd stały, powoływany przez hetmana, wchodzący w skład sztabu wojskowego. Wybierał miejsce na obóz, nadzorował jego zakładanie, organizację, zaopatrzenie i zwijanie. W obozie nadzorował porządek, bezpieczeństwo oraz tabory. Prowadził własny wywiad i zwalczał wywiad obcy. W XVII w. wraz z profosem nadzorował pracą powstającej wówczas polowej straży. Gdy w obozie był król, obowiązki stanowniczego, czyli kwatermistrza królewskiego przejmował oboźny nadworny. W XVII w. pojawił się jako urząd oboźny wielki, który w hierarchii wojskowej był między hetmanem lub regimentarzem a strażnikiem.
Obuszek - laska szlachecka w formie nadziaka z mocno zakręconym dziobem. Patrz nadziak.
Ochmistrzyni (łac. Magistra curiae) - urząd nadworny; przełożona żeńskiej służby i dam dworu królowej. Jedyny urząd obsadzany przez białogłowę.
Okowita (łac. aqua vitae - woda życia) - spolszczona nazwa aqua vitae, czyli woda życia, bo ożywia i przedłuża życie, jak początkowo uważano. Wynaleziona w XIV w. przez Niemców. Na ziemiach polskich uważana za napój nieszlachetny zatem plebejski. Zwyczaj powszechnego picia okowity przyjął się w Koronie za przykładem saskiego dworu pod wpływem zwyczajów saskich w czasach królowania Wettynów - August II Sas, August III Mocny Sas. Z polska zwana gorzałką, bo powstawała w procesie palenia i gotowania, czyli gorzenia zacieru. W zależności od rodzaju zacieru oraz dodatków i przypraw smakowych otrzymywała różne nazwy.

P
Papacha (tur. papach) - czapka z futra przeważnie baraniego, dawniej niedźwiedziego, popularna w rejonie Kaukazu, Azji Środkowej i wśród Kozaków. Z płaskim lub wypukłym denkiem w barwach pułku w carskiej i sowieckiej Rosji.
Pasamonik (łac. passamentarius) - inaczej szmuklerz. Rzemieślnik wykonujący pasy, taśmy, galony, frędzle, czyli pasamony tzn. pasmanterię.
Pasamonika, Pasamony - patrz pasamonik.
Patrontasz (niem. Patron - nabój, Tasche - torba) - staropolska ładownica. Torba, pojemnik na naboje noszona przez ramię na szerokim pasie zw. ledewerk lub troczona u pasa. Wewnątrz posiadał drewniane lub metalowe pojemniki na naboje. Z zewnątrz obciągnięty skórą bądź ozdobnym materiałem. W XVII - XVIII w. pokrywa patrontasza posiadała osłonę blaszaną bogato dekorowaną i sadzoną kamieniami. Noszony przez wojsko i szlachtę służącą w wojsku, będący wyróżnikiem szlacheckiej służby wojennej.
Pągwica - inaczej knafel - ozdobny guz kontuszowy.
Petrynał (łac. pector – pierś) - broń palna jazdy XVI - XVII w. o krótkiej lufie i długiej wygiętej w dół kolbie, którą przy wystrzale opierano o pierś.
Piernacz (ros. pierzasta broń, zwany również sześciopiór) - broń drzewcowa w formie małego buzdyganu lub buławy z rogową, kościaną, stalową lub srebrną, pierzastą głowicą. Pełnił funkcję listu żelaznego lub glejtu, gwarantując posiadaczowi wolny przejazd i nietykalność. Patrz również buzdygan.
Pisarz grodzki (łac. scriba) - urząd ziemski na Litwie w hierarchii urzędów zajmował trzynaste miejsce, w Koronie poza hierarchią. Wraz ze starostą i sędzią grodzkim wchodził w skład sądu grodzkiego. Zajmował się prowadzeniem ksiąg grodzkich, zastępował go podpisek (łac. subscriba). Nie mógł jednocześnie sprawować urzędu pisarza ziemskiego, z wyjątkiem Mazowsza. Nie musiał być szlachcicem, mógł być mieszczaninem.
Pisarz ziemski - urząd ziemski, w hierarchii urzędów w Koronie zajmował dwunaste, a na Litwie dziesiąte miejsce. Wraz z sędzią ziemskim i podsędkiem wchodził w skład sądu ziemskiego. W obowiązkach miał prowadzenie ksiąg ziemskich majątkowych szlachty, tzw. ksiąg wieczystych.
Piszczel - pierwsza, prymitywna forma ręcznej broni palnej używana w Europie od średniowiecza do końca XVII w. Nazwa pochodzi od ludzkiej kości piszczelowej, którą przypominała lufa i którą nieżadko z braku metalu wykonywano właśnie z tej kości. Zbudowana z metalowej rury osadzonej na prostym drzewcu w formie drąga trzymanego w ręku, opieranego tylcem o ziemię. Ładunek odpalano przytykając do otworu zapałowego rozżarzopny kawałek hubki, węgla bądź pręta metalowego. Popularna wśród czerni w czasie powstań kozackich, gdzie materiału na lufy nie brakowało.
Pludry - bufiaste spodnie.
Pludrak - jegomość w pludrach.
Podczaszy (łac. pocillator regni) - Urząd dworski, w hierarchii w Koronie zajmował szóste, a na Litwie czternaste miejsce. Trzyma pieczę nad napojami i cennymi wówczas przyprawami korzennymi. W czasie uczty królewskiej podawał puchar władcy, sam uprzednio kosztując jego zawartość, by uniknąć otrucia króla.
Podkanclerzy (łac. cancellarius, vicecancellarius staropol. pieczętarz mniejszy) - jeden z najwyższych urzędów w państwie, zastępca kanclerza. Ma te same uprawnienia co kanclerz, któremu nie podlega, a różni się tylko wielkością pieczęci stąd nazwa podkanclerza pieczętarz mniejszy.
Podkomorzy (łac. succamerarius, praefctus cubiculi) - urząd nadworny i ziemski stojący na czele hierarchii urzędów ziemskich w Koronie tuż po marszałku dworu, którego zastępował. Na Litwie trzeci w hierarchii urzędów. Dbał o bezpieczeństwo króla, jego apartamenty i sprawował nadzór nad służbą dworską. W czasach stanisławowskich zastąpiony przez szambelana.
Podpisek (łac. subsciriba) - zastępca pisarza grodzkiego.
Podsędek (łac. subiudex) - urząd ziemski w hierarchii urzędów z Koronie zajmował siódme miejsce. Zastępca lecz nie podwładny sędziego ziemskiego. Wraz z sędzią ziemskim i pisarzem ziemskim zasiadał w sądzie ziemskim.
Podstarosta (łac. vicecapitaneus) - namiestnik, czyli zastępca starosty, mający pełnię władzy starościńskiej. Wybierany i zaprzysięgany przez starostę.
Podstoli (łac. subdapifer regni) - Urząd dworski, także ziemski., czysto honorowy W hierarchii urzędów zajmował w Koronie ósme, a na Litwie dziewiąte miejsce. Podstoli zastępował stolnika.
Przeszywanica - lekka, elestyczna zbroja w formie kaftana ( XII - XV w. ) lub żupana ( XVI- XVII w. ) pikowanego z wielu warstw materiału watowanego włosiem bądź włóknem. Używana samodzielnie lub wkładana pod kolczugę czy zbroję, co dodatkowo zwiększało odporność na ciosy i cięcia krojące. Żupan bojowy XVI - XVII w.
Puffer - pistolet jazdy typu niemieckiego powstały w 2 poł. XVI w. Posiadał lufę o niewielkim kalibrze, zamek kołowy, wydatną kulistą głowicę na końcu ostro załamanej rękojeści. Z lewej strony łoża była antaba umożliwiająca zahaczenie o pas nazywany bandoletem lub bandolierem.
Puncowanie
  1. Technika cyzelerska polegająca na wykańczaniu powierzchni metalowej przez wybijanie na niej odpowiedniego deseniu, przy użyciu stalowych narzędzi - punc, zakończonych różnego rodzaju wzornikami jak: punkty, kółka, gwiazdki.
  2. Cechowanie wyrobu znakiem wytwórcy.
  3. Cechowanie znakiem probierczym, mówiącym o zawartości w wyrobie szlachetnego kruszcu.
Zobacz też repusowanie, trybowanie, cyzelowanie.

R
Rajtok (niem. Rejter - jeździec, Trock - surdut) - surdut z rozciętymi połam używany do jazdy konnej.
Referendarz - od ósmej dekady XVI w. urzędnik sądowy prowadzący sąd referendarski. Od XIX w. tytuł urzędników państwowych.
Regent - osoba uprawniona, sprawująca władzę w imieniu monarchy, gdy ten z różnych względów nie może jej pełnić. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów funkcję regenta pełnił, noszący tytuł interrexa, prymas polski.
Regimentarz (łac. regimentarius) - naczelny dowódca wojskowy powoływany na czas nieobecności lub niemożności sprawowania władzy przez któregoś z hetmanów.
Regimentarz wojewódzki - dowódca pospolitego ruszenia z terenu województwa. W XVII w. zastępował wojewodę i kasztelanów gdy ci nie mogli wypełniać swoich obowiązków wojskowych. Od końca XVII w., gdy wojsko podzielono na dywizje terytorialne, było czterech regimentarzy: ukraiński, sandomierski, małopolski i wielkopolski.
Rejent - notariusz. Od regent - osoba uprawniona, sprawująca władzę w imieniu, z upoważnienia.
Repusowanie - trybowanie - technika obróbki plastycznej metali ciągliwych jak: złoto, srebro, miedź, mosiądz, żelazo znana od starożytności. Blachę umieszcza się na miękkim podkładzie ze smoły, ołowiu lub miękkiego drewna i odpowiednio zakończonym młotkiem wybija wklęsły rysunek, po czym wykańcza od spodu, czyli z zewnątrz. Zobacz też cyzelowanie, puncowanie.
Ryngraf (niem. Ringkragen - blacha napierśna, staropolski kaplerz) - element dekoracyjny religijno-patriotyczny wykształcony w XVI w. z fragmentu zbroi płytowej osłaniającego szyję i górną część klatki piersiowej. Przyjął formę niewielkiej tarczy zawieszanej na szyi, zdobionej motywami religijnymi, patriotycznymi, czasem herbowymi, od XVIII w. z godłem państwowym. Od XVII w. noszony samodzielnie w formacjach autoramentu narodowego, podkreślając przywiązanie do religii katolickiej i tradycji narodowej. Wieszanyny wraz z szablą przodków na honorowym miejscu we dworze szlachcica.

S
Sajdak (Sahajdak) - komplet złożony z kołczanu i łubia.
Sąd asesorski - Asesoria - sąd królewski zadworny, działający bez obecności osoby króla. Powstał w poł. XVI w., a jego kompetencje określił Trybunał Koronny w 1578 r. Przewodniczył mu kanclerz lub podkanclerzy, asesorami byli referendarze i urzędnicy kancelarii królewskiej. Orzekał w sprawach, w których stroną było miasto rządzące się prawem magdeburskim lub chełmińskim, albo mieszczanin takiego miasta, a także w sprawach dóbr i dochodów królewskich. Był to jedyny fachowy sąd, najbardziej bezstronny i kompetentny. Odwołanie od wyroku sądu asesorskiego przysługiwało do sądu relacyjnego,
Sąd kapturowy - nazwa pochodzi od czarnych kapturów noszonych przez skład sądów na znak żałoby po zmarłym królu Nadzwyczajne sądy powoływane przez sejmiki kapturowe poszczególnych ziem na czas bezkrólewia. Zastępowały one w tym czasie sądy królewskie, których działalność ustawała w chwili śmierci mocodawcy. Powaga i kompetencje sejmów kapturowych były olbrzymie z prawem rewizji i aresztu. Nie zajmowały się sprawami cywilnymi. Orzekały w sprawach poważnych przestępstw przeciw bezpieczeństwu państwa, bezpieczeństwu publicznemu, mienia i osób. Sądziły w trybie przyspieszonym przestępstwa takie jak rabunki, podpalenia, morderstwa. Zbierały się co 6 tygodni na 3 tygodniową kadencję, a ich działalność wygasała z chwilą elekcji króla. Elekt musiał zatwierdzić ich wyroki.
Sąd relacyjny - sąd królewski, któremu przewodniczył król, a asesorami byli senatorowie obecni na dworze. Orzekał w sprawach odwołań od decyzji sądów Lenn Królestwa Polskiego, sądów asesorskich, po Unii Brzeskiej w 1676 r. sądu biskupa prawosławnego i sporów między Kościołem Katolickim a Cerkwią Prawosławną.
Sąd referendarski - sąd królewski dominialny Wykształcił się w XVI w., sprawowany jednoosobowo przez referendarza, który orzekał w sprawach chłopów z królewszczyzn przeciwko dzierżawcom i starostom. Odwołanie od decyzji sądu referendarskiego przysługiwało do sądu asesorskiego. Wyroki były egzekwowane przez komisarzy naznaczonych przez referendarza.
Sejm konwokacyjny (łac. convocare – zwoływać) - sejm zwoływany przed elekcją. Prawo i obowiązek zwołania sejmu przed elekcyjnego miał prymas polski noszący tytuł interrexa. Na sejmie konwokacyjnym ustalani byli kandydaci do władzy, czas i miejsce elekcji oraz pacta conventa. Ustalano zasady obrad przyszłego sejmu elekcyjnego. Na tym sejmie szlachta poszczególnych ziem zawiązywała konfederacje kapturowe, zatwierdzała skład sądów kapturowych Sejm konwokacyjny miał prawo ustalania konstytucji większością głosów, dzięki czemu nie można go było zerwać. Pierwszy S.K. odbył się po śmierci Zygmunta Augusta, w 1673 r., a ostatni przed wyborem Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 r.
Sędzia grodzki (łac. iudex castri) - urząd ziemski na Litwie w hierarchii urzędów zajmował dwunaste miejsce. Sędzia starościńskiego sądu grodzkiego, który m. in. rozpatrywał sprawy gardłowe tzw. cztery artykuły grodzkie.
Sędzia ziemski (łac. iudex terrestris) - urząd ziemski zajmujący w hierarchii w Koronie czwarte miejsce, a na Litwie szóste. Przewodniczący sądu ziemskiego dla ziemi lub powiatu. Rozpatrywał wszystkie sprawy szlachty z wyłączeniem spraw z tzw. czerech artykułów grodzkich, tzw. gardłowych, rozpatrywanych przez sąd grodzki. Należały do nich:
  1. podpalenia
  2. napad na dom szlachcica
  3. rabunek na drodze publicznej
  4. porwanie dziewicy (łac.raptus puellae)
Sędzia ziemski musiał być szlachcicem posesjonatem osiadłym w ziemi w której sprawował urząd. Nie mógł piastować żadnych urzędów grodzkich. Wraz z nim w sądzie ziemskim zasiadał podsędek i pisarz ziemski. Wynagrodzenie pobierał od stron procesowych.
Sicz - Warowny obóz kozacki zw. koszem zakładany na czas wyprawy lub wojny, zwykle na jednej z wysp dolnego Dniepru poniżej Porohów, czyli na Zaporożu. Z czasem przekształcona w stałą, główną siedzibą Kozaków Niżowych i zw. Siczą Zaporoską. Pierwszą Sicz założył ks. Dymitr Wiśniowiecki zwany Bajdą w 1553 r. na wyspie Chortycy, została zburzona przez Tatarów w 1557 r. Następnie Sicz została umieszczona na wyspach Monasterskiej, Tomakówce, Bazawłuku, na prawym brzegu Dniestru oraz Nowa Sicz przy ujściu rzeki Podpolnej, którą ostatecznie w 1775 r. zlikwidowała Katarzyna II caryca Rosji.
Skarbnik - Urząd dworski i ziemski, w hierarchii urzędów w Koronie zajmował piętnaste, a na Litwie siedemnaste miejsce. W średniowieczu sprawował pieczę nad skarbcem królewskim zawierającym klejnoty, kosztowności, dokumenty.
Skartabellat (Scartabellat) - niepełne szlachectwo. Funkcjonowało w Polsce od średniowiecza, a ludzi o niepełnym szlachectwie nazywano świerczałkami. Skartabellat polegał na tym, że nowouszlachceni nie mogli piastować urzędów dygnitarskich, otrzymywać królewszczyzny ani pełnić funkcji poselskich do trzeciego pokolenia. W niemieckim języku odpowiednikiem był Papieradel ( przerzucać papiery ) co potocznie w języku polskim tłumaczono jako popierdel. Patrz nobilitacja, adopcja heraldyczna.
Skórznie (staropol. skórnie, skórzenki) - pierwotna nazwa skórzanych ( stąd nazwa ) butów z cholewami. Buty impregnowano mieszaniną rozgrzanego łoju i dziegciu, co odpędzało również owady i robactwo. Skórzniami nazywano również obcisłe, skórzane spodnie używane do jazdy konnej.
Snycerka - dekoracyjny element na powierzchni drewnianej, wynik pracy snycerza.
Snycerstwo (staropolskie snycować - nacinać, rzeźbić) - sztuka zdobienia powierzchni drewna przez rzeźbienie. Używa się dłut o zróżnicowanym przekroju np.: płaskie, o kształcie litery U, V, lub specjalne. Patrz snycerz, snycerka.
Snycerz - rzemieślnik zajmujący się snycerstwem, czyli wykonujący snycerkę.
Starosta (łac. capitaneus) - stanowisko zmieniało z upływem czasu swe znaczenie i funkcje:
  1. w średniowieczu był to naczelnik wspólnoty rodowo-terytorialnej Słowian.
  2. Od XIV w. do rozbiorów w Koronie i na Litwie starosta był urzędnikiem królewskim, przy czym rozróżniano kilka rodzajów tego urzędu.
Starosta generalny - był namiestnikiem prowincji lub ziemi np.: ruski, małopolski, żmudzki, który jako jedyny był urzędem senatorskim równym wojewodom.
Starosta grodowy - Urząd ziemski w hierarchii urzędów ziemskich zajmował w Koronie drugie, a na Litwie czwarte miejsce. Stał na czele sądu grodzkiego, miał prawo miecza tj. egzekucji wszystkich wyroków sądowych na terenie powiatu.
Starosta niegrodowy - był dzierżawcą ( tenutariuszem) dóbr królewskich.
Stolnik - urząd dworski i ziemski, honorowy, w hierarchii zajmował w Koronie piąte, a na Litwie ósme miejsce. Dbał o nakrycie stołu panującego i porządek podawania potraw w czasie uczty.
Strażnik - urząd ziemski na Litwie w hierarchii urzędów zajmował dwudzieste drugie miejsce. Zabezpieczał zbieranie się wojska pospolitego ruszenia swojej ziemi, w czasie wojny czuwał nad bezpieczeństwem wojska.
Strażnik polny - urząd wojskowy, członek sztabu generalnego w hierarchii urzędów państwowych zajmował czwarte miejsce po hetmanie wielkim, hetmanie polnym i strażniku wielkim. Miał te same obowiązki co strażnik wielki i sprawował je gdy wojskiem dowodził hetman. Urząd powstał w XV / XVI w., a funkcję sprawował dowódca granicznej jednostki wojskowej najdalej wysuniętej na rubieży kraju, przeważnie dowódca obrony potocznej, który najbliżej współpracował z hetmanem polnym.
Strażnik wielki (łac. praefectus excubiarum seu vigiliarum) - urząd wojskowy, członek sztabu generalnego w hierarchii urzędów Rzeczypospolitej Obojga Narodów zajmował trzecie miejsce po hetmanie wielkim i hetmanie polnym. Do obowiązków jego w czasie przemarszu należało wystawianie straży przedniej i ubezpieczanie wojska a w czasie postoju wystawianie czat. Obowiązki swe sprawował, gdy wojskiem dowodził król. Strażnika wielkiego mianował król na wniosek hetmana.
Szamerunek - szamerowanie - pasmanteryjne ozdoby stroju w postaci naszywanych pętlic. Wywodzi się z ubiorów orientalnych, popularny jako ozdoba strojów wojskowych w XVI - XIX w.
Szarawary (pers. szalwar - spodnie) - obszerne, bufiaste spodnie, wywodzące się z kręgu kultury indo-perskiej. W Polsce noszone w XVI i XVIII w. Zobacz też hajdawery.
Sześciopiór - patrz piernacz, buzdygan.
Szkofia - ozdoba czapki futrzanej lub szyszaka w postaci metalowego skrzydła, przystosowana do osadzenia ptasich piór, przysługująca zasłużonym rycerzom. XVI - XVII w.
Szlaki tatarskie - trasy, po których poruszały się zagony tatarskie ciągnąc na wyprawy łupieżcze. Wszystkie biegły z Krymu, przez Perekop, wododziałami unikając przepraw przez duże rzeki. Istniały cztery główne szlaki tatarskie. Idąc od zachodu były to:
  1. WOŁOSKI - przez Budziak czyli nadmorską Besarabię, po zachodniej stronnie Dniestru na Ruś Czerwoną,
  2. KUCZMAŃSKI - początkowo razem z Czarnym, z którym rozdzielał się u Martwych wód, przekraczał brodem Boh, wododziałem Bohu i Dniestru biegł ku Podolu do uroczyska Kuczman na wododziale z Rowem, skąd omijając Bar podążał ku Lwowu,
  3. CZARNY zw. Hetmańskim - ( tat. Dżorna Islach ) - przez Czarny Las na wierzchowiskach Ingułu, lub ujście Siniuchy, gdzie zbierające się ordy koszem zapadały, wododziałem Bohu i Dniepru przez Humań na Podole i Wołyń, lub Korsuń na Kijów
  4. MURAWSKI - wododziałem Dniepru i Donu ku Tule i Moskwie.
Szmelcowanie Szmelc, szmalc, smalc - dawna technika pokrywania powierzchni metalu powłoką zabezpieczającą przed korozją. Szmelcowanie wykonywano nakładając na gorąco różne substancje wytwarzające gładką, szklistą powłokę o zabarwieniu zależnym od użytych składników. Np. rogiem i olejem barwiono na czarno, skórą na brązowy marmurek.
Szmuklerz - patrz pasamonik.
Szuba - obszerne okrycie wierzchnie z futrzanym kołnierzem, podbite futrem, nie zapinana.
Szuwaks (niem. Schuwachs, Schuh - but, wachs - wosk) - czernidło do butów wykonane z wosku i/lub łoju zmieszanego z sadzą. Także pomada do wąsów nakładana na gorąco.
Szylkret - masa rogowa otrzymywana ze skorupy żółwia szylkretowego zwanej karapaks. Półprzejrzysta, o zabarwieniu żółtym z brązowymi plamkami. Używany do wyroby np. opraw do okularów, wachlarzy, grzebieni oraz do inkrustacji. Szczególnie popularny we Francji w czasach Ludwika XIV i w XVIII - XIX w. przy produkcji mebli w stylu Boulle. Patrz inkrustacja, markieteria.

Ś

T
Taraśnica - działo z krótką lufą umieszczoną na prymitywnym, drewniamym łożu klocowym, używane od średniowiecza do obrony fortalicji. Nazwa od miejsc gdzie umieszczano ową artylerię.
Terlica (staropol. szkielet siodła do jazdy konnej) - stelaż siodła lub kulbaki, najczęściej wykonany z twardego drewna, sznurowany rzemieniem Składa się z dwóch płaskich ławek połączonych łękiem przednim i tylnym, między którymi rozpięty rzemienny mostek, zwany hamak. Patrz kulbaka - budowa.
Trybowanie - patrz repusowanie.
Trzęsienie - patrz szkofia, egreta.

U
Urzędy ziemskie - zaczynały kształtować się w czasach piastowskich i ich hierarchia była płynna do końca XVI w. Na początku XVII w. wytworzyła się ścisła hierarchia urzędów utrwalona przez konstytucję z 1611 r. i doprecyzowana przez sejmy w latach 1633 i 1635. Ostateczną pełną listę urzędów państwowych wprowadziła konstytucja z 1763 r. Najważniejszymi urzędami ziemskimi był wojewoda i kasztelan z urzędu wchodzący do senatu oraz podkomorzy i sędzia ziemski jako urzędy dygnitarskie (łac. Dygnitates). Pozostałe to officia w większości urzędy honorowe. Hierarchia urzędów ziemskich przedstawia się następująco:
Lp. Korona Litwa
1 Podkomorzy Ciwun
2 Starosta grodowy Marszałek
3 Chorąży Podkomorzy
4 Sędzia ziemski Starosta grodowy
5 Stolnik Chorąży
6 Podczaszy Sędzia ziemski
7 Podsędek Wojski
8 Podstoli Stolnik
9 Cześnik Podstoli
10 Łowczy Pisarz ziemski
11 Wojski większy Podwojewodzi lub podstarości
12 Pisarz ziemski Sędzia grodzki
13 Miecznik Pisarz grodzki
14 Wojski mniejszy Podczaszy
15 Skarbnik Cześnik
16 Horodniczy
17 Skarbnik
18 Łowczy
19 Miecznik
20 Koniuszy
21 Oboźny
22 Strażnik
23 Krajczy

W
Wagomiar - Określa kaliber broni palnej, poprzez liczbę pocisków o średnicy równej temu kalibrowi jaką można odlać z jednego funta ołowiu. Obecnie używany w broni myśliwskiej gładkolufowej.
wagomiar kaliber [mm]
20 15,6
16 16,8
12 18,5
10 19,7
4 26
Wams - męski kaftan, zwykle atłasowy, dopasowany w stanie z krótką baskiną, noszony od połowy XVI w. do XVIII w. Charakterystyczny dla mody hiszpańskiej, holenderskiej i francuskiej.
Wojewoda (łac. palatinus, Etymologia słowa od: woje - wojowie, wojsko; wodzić - prowadzić; woda - wodzący, prowadzący. Razem oznacza wojów wodzący, czyli prowadzący wojsko). Od XV w. urząd senatorski. Szczególnie wyróżniali się wojewodowie: krakowski, poznański, wileński, trocki, sandomierski, kaliski, którym wraz z kasztelanem krakowskim powierzano przechowywanie kluczy do skarbca koronnego na Wawelu. Wojewodów do 1775 r. mianował król, później Rada Nieustająca. Jedynie wojewodowie płocki i witebski obierani byli przez obywateli tych ziem a król ich zatwierdzał. Urzędu tego nie wolno było łączyć z ministerstwem, innym wojewodziństwem oraz starostwem grodowym na swoim terytorium.
Wojski większy - urząd dworski i ziemski, zajmujący w hierarchii urzędów w Koronie dziesiąte, a na Litwie siódme miejsce. Urząd podporządkowany kasztelanowi, zastępujący go w sprawach wojskowych. W późniejszym okresie zwalniany ze służby wojskowej, opiekował się rodzinami żołnierzy przebywających na wojnie.
Wojski mniejszy - urzędnik ziemski. W hierarchii urzędów ziemskich zajmował w Koronie czternaste miejsce. Zastępował wojskiego.
Wolna elekcja - wolny wybór. Wybór monarchy bez przestrzegania zasad sukcesji dynastycznej. W czasie elekcji szlachta głosowała województwami wobec posłów, a ci zanosili głosy do senatu. Wybór króla ogłaszał marszałek sejmu, mianował natomiast prymas polski.

Z
Zacny - godny szacunku i zaufania, szlachetny.
Zagon - sposób walki oddziału jazdy działającego na terytorium przeciwnika, zapuszczającego się na głębokie zaplecze nieprzyjaciela. Celem było niszczenie umocnień, dezorganizacja obrony, branie jasyru, języka, niszczenie gospodarcze, odcięcie dostaw dla wojska, odwrócenie uwagi od działań własnych sił głównych, czyli zdezorientowanie przeciwnika i dezorganizacja jego zaplecza. Była to podstawowa taktyka wojenna Tatarów oraz ulubiona metoda działania zagończyków z lisowskim regimentem na czele. Zagon oznacza również oddział wojskowy stosujący pow. taktykę, np. zagon tatarski zw. czambuł lub zagar.
Zagar - Wyprawa łupieska Tatarów, branie łupów i jasyru. Także czambuł tatarski, wataha, zagon.
Zagon tatarski - zbrojny oddział, wataha, czambuł, zagar.
Zekier - pierścień łuczniczy pochodzenia orientalnego, używany od starożytności. We wschodniej technice łuczniczej nakładany na kciuk, służył do naciągania cięciwy mocnego łuku. Wykonany z twardej skóry, kości, rogu lub metalu.

Ź

Ż
Żupan
  1. Męska, długa suknia noszona pod kontuszem lub delią,
  2. Urzędnik sądowy pobierający kary, opłaty.
Żupica - Krótki żupan sięgający kolan, ubierany pod pancerz kolczy lub zbroję w XVI-XVIII w. przez jazdę autoramentu narodowego.
Lisowczycy przed gospodą Autor: Józef Brandt
Poleć tą stronę:  
  
Copyright © 2010-2013 Zagończykowa Kompanija. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Design by Kanclerz Robertus
odwiedzin: 6518 dzisiaj: 105 on-line: 2 strona istnieje: 3245 dni ładowanie: 0.006 sek