Rys historyczny epoki

Rzeczpospolita Obojga ( Trojga ) Narodów

Na mocy Unii Lubelskiej 1569 r.będącej kontynuacją polityki okraślonej aktem Unii w Krewie 1385 r. i Unii w Horodle 1413 r., powstaje największe państwo ówczesnej Europy Rzeczpospolita Obojga Narodów. Obejmuje tereny dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi, Ukrainy oraz częściowo Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji, osiągając największą powierzchnię w 1618 r. To życiowe dzieło króla Zygmunta II Augusta skupia przedstawicieli głównie trzech narodów: Polaków, Litwinów i Rusinów. Ci ostatni choć równi ilościowo Polakom formalnie nie miają swej odrębności narodowej jak Litwini. Na proces polonizacji terenów Rusi nakładają się postanowienia Unii Brzeskiej oraz Kontrreformacja. Wyzwala to w konsekwencji Powstanie Chmielnickiego 1648 r., a to z kolei przyczynia się do osłabienia gospodarczego a co za tym idzie politycznego Rzeczpospolitej. Na osłabione państwo rusza ofensywa rosyjska 1654 r., szwedzka 1655 r., turecka 1672 r., co jeszcze bardziej rujnuje kraj. Osłabienie i stopniowe uzależnienie od polityki Rosji i Prus doprowadza w konsekwencji do kolejnych rozbiorów państwa polskiego w 1772 r., 1793 r., 1795 r. i jego usunięcia z mapy Europy.

Sarmacja

Na omówionym powyżej tle społeczno politycznym, stan szlachecki w Polsce osiąga niespotykany w Europie udział w społeczeństwie w granicach 8% - 10%, dysponując znaczącymi przywilejami i swobodami. Rzeczpospolita Obojga Narodów nazywana jest w ówczesnej Europie Sarmacją, czyli krajem Sarmatów. To właśnie szlachta w znaczącym stopniu kreuje kulturę narodową w owym okresie. Dominującym ruchem kulturowo ideologicznym od schyłku XVI w. do połowy XVII w. jest szlachecki ruch oparty na silnej idei narodowej, wywodzący polską szlachtę ze starożytnego ludu Sarmatów. Wyraża się poczuciem wyższości nad innymi nacjami, mesjanizmem ( Polska jako przemurze chrześcijaństwa ), umiłowaniem tradycji, wolności i swobód szlacheckich. Wprowadza orientalizację wyrażoną w wystroju wnętrz, ubiorach, broni i sposobach walki. W życiu codziennym charakteryzuje się okazałością i przepychem dworskich uroczystości, wjazdów wojskowych, ślubów, pogrzebów itp. W literaturze obowiązuje styl wybujały i kwiecisty. Wybitnym przedstawicielami kultury i nauki tego okresu są poeci Wacław Potocki i Wespazjan Kochowski, alchemik królewski Michał Sędziwój i astromom Jan Heweliusz.

Termin sarmatyzm powstał dopiero w 1765r., za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Stał się synonimem szlacheckiej, kontuszowej prowincji, która miała być nieszczęściem dla kraju. Tradycyjnie, od czasu uzyskania Przywilejów Koszyckich, przeciwstawiała się silnej władzy królewskiej, dążącej do wprowadzenia postępowych reform.

Tolerancja religijna

W Rzeczpospolitej tego okresu, dużą tolerancję religijną wprowadfza tzw. Zgoda Sandomierska podpisana przez przedstawicieli kościołów protestanckich w Polsce w 1570 r. Kontynuacją jej jest Konfederacja Warszawska uchwalony na pierwszym Sejmie Konwokacyjnym w 1573 r. W 1596 r.Unia Brzeska łączy Cerkiew prawosławną z Kościołem rzymskokatolickim w Rzeczpospolitej Dwojga Narodów, co doprowadza do podzielenia Prawosławia na Unitów i Dyzunitów a to skutkuje antagonizmem pomiędzy obu stronami. Przeciwko Unitom występują zakony prawosławne i prawosławna magnateria. To wszystko nakłada się na ruch kontrreforacji aktywny od pierwszej ćwierci 16 w. a nasilający się w dobie baroku, szczególnie związany ze szkolnictwem jezuickim. Rzeczpospolita Obojga Narodów zachowuje jednak dużą tolerancję religijną i nie dochodzi w niej do wybuchu wojen na tle religijnym, co w tym czasie często i gwałtownie występuje w Europie. Z tego powodu Rzeczpospolitą nazywa się państwem bez stosów.

Wojsko Rzeczpospolitej

Wzrost wielkości i znaczenia Rzeczpospolitej to funkcja rozwoju siły i skuteczności wojska w owym okresie., zbieżna w czasie z rozwojem sarmatyzmu. Charakter prowadzonych wojen obronnych na rubieżach państwa wymusza odpowiednią strukturę i specyfikę wojska:

  • Wojsko zaciężne - jest podstawową formą wojsk Rzeczpospolitej;
  • Hetman wielki i hetman polny - oba urzędy w Koronie i Litwie - stoją na czele wojsk Rzeczpospolitej;
    • Hetmański List Przepowiedni - dokument wręczany przez urząd hetmański rotmistrzom, upoważniający do prowadzenia zaciągu regularnych wojsk zaciężnych, które stanowią podstawę polskiej armii, zgodnie z wielkościami stawek żołdu uchwalonych przez Sejm Rzeczpospolitej;
  • Regimentarz - dowódca wojsk mianowany na czas nieobecności lub niemożności sprawowanie funkcji przez któregoś z hetmanów;
  • Husaria - poważny znak - kawaleria w zbrojach lub półzbrojach płytowych zadająca przeciwnikowi cios przełamujący przy użyciu długich kopii. Towarzysze husarscy rekrutowani głównie z zamożnej szlachty;
  • Pancerni - jazda średniozbrojna, często zwana kozacką, wyposażona w pancerze kolcze, misiurki, karwasze i lekkie tarcze walcząca przy użyciu dzidy, szabli i łuku, później broni palnej. Najliczniejsza jazda walcząca samodzielnie lub jako wsparcie husarii;
  • Jazda lekka - jazda nie używająca zbroi ani pancerza, walcząca przy użyciu piki, szabli, łuku, w okresie późniejszym wyposażona w broń palną. Używana w działaniach zwiadowczych, zaczepnych (harcownicy, rozpoznanie walką), pomocniczych i specjalnych (Lisowczycy);
  • Rajtaria- jazda ciężkozbrojna, na ciężkich koniach, zakuta w zbroje płytowe, używająca rapierów, pałaszy i krótkiej broni palnej, walcząca wg. regulaminów zachodnich;
  • Dragonia- piechota przemieszczająca się konno, walcząca pieszo bronią palną i białą, czasem również w szykach jazdy;
  • Piechota wybraniecka - utworzona przez Stefana Batorego w 1576 r. głównie z chłopów "wybieranych" po jednym z 20-tu łanów, walczyła długą bronią palną, białą i drzewcową. Istniała do 1726 r.;
  • Piechota łanowa - utworzona przez Jana Kazimierza w 1655 r., wybierana z chłopów po jednym z 15-tu łanów, wzorowana na piechocie wybranieckiej, półregularna;
  • Wojsko najemne - wojsko autoramentu zachodniego, głównie piechota niemiecka lub inna na jej wzór, w Polsce wykorzystywana rzadko i niezbyt licznie, głównie po zakończeniu wojny trzydziestoleniej;
  • Wojsko prywatne - utrzymywane z prywatnego skarbu magnackiego formacje kawaleryjskie i piesze w liczbie nieraz do kilku tysięcy, będące do wyłącznej dyspozycji możnowładcy;
  • Kozacy zaporoscy - oddziały Kozaków zaporoskich dzielą się na rejestrowe - wpisane do rejestru wojsk królewskich, utrzymywanych ze skarbu królewskiego i nierejestrowe. Rejestr kozaków funkcjonował od 1572 r. do 1699 r.i obejmował różne wieklkości wojska określone ustawą sejmową w zależności od aktualnych potrzeb Rzeczpospolitej;
  • Tabory - zespoły wozów transportowych dla wojska wiozące zaopatrzenie, sprzęt obozowy i naprawczy, wyposażenie, broń, paszę dla koni, łupy. W czasie walki wozy spinano łańcuchami tworząc po kilka szeregów zamkniętych w prostokąt, dających osłonę obozu. W walkach taborowych specjalizowali się kozacy;
  • Artyleria - formacje wojskowe wyposażone w ciężką broń palną różnorodnego kalibru taką jak armaty, działa, haubice, moździerze, służące do obrony i zdobywania fortec, walki w polu i na morzu (artyleria okrętowa). Sciśle związana z inżynierią wojskową zajmującą się budową fortyfikacji, umocnień, warownych obozów. Do transporu używa zaprzęgów konnych;
  • Flota morska - powołana w 1568 r. Komisja Morska tworzy flotę kaperską a w 1570 regularną polską flotę wojenną. W 1601 powstaje zawodowa Królewska Flota Wojenna, złożona z galeonów wyposażonych w artylerię okrętową, która 1627 r. w morskiej Bitwie pod Oliwą zwycięża większą i silniejszą flotę szwedzką.

Wojny Rzeczpospolitej Dwojga Narodów

Ostatni król z rodu Jagiellonów zostawia państwo silne i potężne. Jego następca, nie licząc Henryka Walezego, Stefan Batory wzmacnia jeszcze bardziej militarną potęgę państwa.

  • 1577 - 1582 Rzeczpospolita, broniąc Inflant, wikła się w wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim pod panowaniem Iwana IV Groźnego;
  • 1600 - 1611 Wojna ze Szwecją również roszczącą pretensje do Inflant;
  • 1604 - 1606 I Dymitriada;
  • 1607 - 1608 II Dymitriada;
  • 1609 - 1618 Wojna Polski z Rosją, którą kończy rozejm w Dywilinie;
  • 1618 - Rozejm w Dywilinie na mocy którego Rzeczpospolita uzyslała Ziemie Smoleńską, Siewierską, Czernichowską, uzyskując tym samy maksymalną powierzchnię w historii i zarazem największą w Europie owych czasów liczącą 990 tys. km 2;
  • 1620 - 1621 Wojna obronna z Turcją;
  • 1622 - Utrata Inflat na rzecz Szwecji;
  • 1625 - 1629 Wojna ze Szwecją;
  • 1648 - 1654 Powstanie kozackie;
  • 1655 - 1660 Najazd szwedzki;
  • 1656 - Układ w Radnot o rozbiorze Rzeczpospolitej podpisuje król szwedzki, elektor brandenburski, książę siedmiogrodzki Jerzy Rakoczy, Bohdan Chmielnicki, książę Bogusław Radziwiłł;
  • 1657 - Najazd Rakoczego na Polskę;
  • 1672 - 1673 Ofensywa turecka na Polskę;
  • 1683 - Ofensywa turecka na Austrię - odsiecz Wiedeńska.

Jak widać w zdecydowanej mierze wojny to defensywne czyli obronne, w których stawką były nie tylko tereny przygraniczne, najeżdżane, palone, grabione urywane przez państwa sąsiednie z wszystkich kierunków geograficznych. Wyjątek stanowią Dymitriady - prywatne wojny o tron moskiewski, do których dała się wciągnąć Rzeczpospolita za sprawą króla Zygmunta III. W tych warunkach kształtuje się specyficzny typ żółnierza dowódcy zwany zagończykiem.

Zagończyk (XVI - XVIII w.)

Dowódca polskiej lub kozackiej formacji wojskowej, walczącej na terenach pogranicza Rzeczpospolitej, stosujący taktykę głębokich zagonów na terytorium wroga. Nierzadko walczy niewielkim oddziałem z otaczającymi go przeważającymi siłami wroga, którego pokonuje zdesperowaniem i fortelem. Jest to żołnierz wybitny, znający rzemiosło wojenne jak nikt inny. Cechuje go hart ducha, żelazna wola, nieustępliwość i determinacja. Służba wojskowa dla Rzeczpospolitej, w której spędza całe życie, nie szczędzi mu trudów, niewygód, oddalenia od rodziny i ojczyzny, nierzadko rozczarowania i cierpienia. Do wybitnych zagończyków tego okresu należą:

  • rtm. Bernard Pretwicz - pierwszy starosta barski, postrach i pogromca Tatarów;
  • ks. Dymitr Wiśniowiecki "Bajda", założyciel pierwszej Siczy Zaporoskiej;
  • hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski;
  • hetman wielki litewski Karol Chodkiewicz;
  • płk Samuel ks. Korecki;
  • płk Aleksander Józef Lisowski, twórca pułku najszybszej jazdy zwanej Lisowczycy, która stała się postrachem całej Europy;
  • hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski;
  • strażnik koronny Samuel Łaszcz;,
  • hetman polny koronny Stefan Czarniecki;
  • rtm. Trojanowski, pogromca i postrach Tatarów.
Kaczeńce Autor: Józef Chełmoński
Poleć tą stronę:  
  
Copyright © 2010-2019 Zagończykowa Kompanija. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Design by Kanclerz Robertus
odwiedzin: 2939 dzisiaj: 33 on-line: 1 strona istnieje: 3193 dni ładowanie: 0.011 sek